شراب در اندیشهٔ خیام
شراب در اندیشهٔ
خیام
از لذت جسمانی
تا راز هستی و بحران انسان معاصر
نقد تفسیری ادبی ـ فلسفی با نگاهی به خیام، رودکی، صائب، فارابی و حافظ
مقدمه:
آیا خیام از شراب سخن میگوید
یا از سرنوشت انسان؟
در شعر فارسی، کمتر واژهای به اندازهٔ «شراب»
چندلایه، رازآلود و تفسیرپذیر بوده است. شراب گاه نوشیدنیای واقعی است، گاه نماد رهایی از ریاکاری،
گاه وسیلهای برای فراموشکردن رنج و گاه استعارهای از آگاهی، شور زندگی و مواجهه
با راز هستی.
در رباعیات منسوب به عمر خیام، شراب را نمیتوان تنها در چارچوب میگساری فهمید؛
همانطور که نمیتوان بدون شواهد کافی، تمام کاربردهای آن را به عرفان یا نمادپردازی
فلسفی تقلیل داد. مسئلهٔ اصلی
این است که انسان در برابر نادانستههای جهان، محدودیت عمر و قطعیت مرگ، چگونه باید
زندگی کند؟
متنی که پیش رو داریم، از مشاهدهٔ کوزهگری و ساخت شراب آغاز میکند، به لذت
حسی و معرفت انسانی میرسد، از بهشت و آفرینش میپرسد و سرانجام در برابر رازهایی قرار
میگیرد که عقل، دین و فلسفه هنوز دربارهٔ آنها پاسخهای مورد توافق ندارند.
ارزش این بحث در آن است که میان سه سطح تمایز بگذاریم:
- سطح مادی: شراب، کوزه، تخمیر، نگهداری و تجربهٔ حسی.
- سطح فلسفی: لذت، آگاهی، جهل، مرگ و معنای زندگی.
- سطح معرفتشناختی: مرز میان آنچه میدانیم، آنچه گمان میکنیم و آنچه هنوز
نمیتوانیم اثبات کنیم.
این سه سطح میتوانند در یک شعر به هم برسند؛ اما برای آنکه تفسیر ما معتبر
باشد، نباید استعاره را با واقعیت علمی یا برداشت شخصی را با قصد قطعی شاعر اشتباه
بگیریم.
۱. کوزه و شراب: از کارگاه سفالگری تا کارگاه آفرینش
در تصویری که مقاله ترسیم میکند، خیام در کارگاه کوزهگران به تماشای ساخت
خمره و سبو مینشیند.
خاک شکل میگیرد، کوزه ساخته میشود، شراب در آن نگهداری میشود و سرانجام انسان
آن را در پیاله مینوشد.
این تصویر ساده، ظرفیت یک تفسیر فلسفی عمیق را دارد: جهان از ماده ساخته میشود، انسان به آن شکل میدهد، زمان
بر آن اثر میگذارد و سرانجام همهچیز در تجربهٔ انسانی معنا پیدا میکند.
کوزه از خاک است؛ شراب از فرایند زیستی و شیمیایی تخمیر پدید میآید؛ پیاله
وسیلهٔ مصرف است و انسان تجربهکنندهٔ نهایی این زنجیره. اما معنای لذت، مستی، اندوه یا رهایی صرفاً در ترکیب شیمیایی
مایع خلاصه نمیشود.
تجربهٔ انسان از بدن، حافظه، فرهنگ، انتظار و موقعیت اجتماعی نیز تأثیر میپذیرد.
از همینجا میتوان به پرسشی خیامی رسید:
اگر همهچیز از ماده آغاز میشود، چگونه تجربهای مانند لذت، عشق، ترس از مرگ
یا حیرت در برابر جهان در ذهن انسان پدید میآید؟
البته این پرسش، تفسیر فلسفی ما از تصویر کوزه و شراب است؛ نه لزوماً پرسشی
که بتوان آن را با قطعیت به خود خیام نسبت داد.
آیا شراب در کوزه «میخوابد» و بهتر میشود؟
از نظر علمی، این تعبیر شاعرانه را باید دقیقتر کرد. در برخی شرایط، نگهداری و رسیدگی به شراب میتواند عطر، طعم
و بافت آن را تغییر دهد.
این تغییر به ترکیب شراب، دما، میزان تماس با اکسیژن، نوع ظرف و مدت نگهداری
وابسته است. هر شرابی با
گذشت زمان بهتر نمیشود و همهٔ شرابها نیز برای کهنهشدن مناسب نیستند.
بنابراین، تعبیر «خوابیدن شراب» میتواند استعارهای زیبا
از دگرگونی تدریجی باشد:
زمان چیزی را که در آغاز خام است، تغییر میدهد. اما از نظر علمی، این فرایند را نباید به خوابیدن یا چرتزدن
تشبیه لفظی کرد.
این استعاره دربارهٔ خود انسان نیز صدق میکند، البته نه به این معنا که گذشت
زمان بهتنهایی خرد میآورد.
تجربه وقتی ارزش معرفتی پیدا میکند که با تأمل، یادگیری و اصلاح خطا همراه
شود.
کوزه ظرف شراب است؛ اما آیا ذهن انسان نیز ظرفی است که حقیقت را در خود نگه
میدارد، یا ظرفی است که شکل حقیقت را مطابق ظرفیت و محدودیت خود تغییر میدهد؟
این پرسش، ما را از کارگاه کوزهگری به فلسفهٔ شناخت میبرد.
۲. شراب در شعر خیام: لذت، اعتراض یا آگاهی؟
در خوانش رباعیات خیام، شراب دستکم سه امکان تفسیری دارد.

خوانش نخست:
لذت جسمانی
شراب میتواند همان نوشیدنی واقعی باشد؛ وسیلهای برای لذت حسی در جهانی که
عمر انسان محدود است.
در این خوانش، خیام توجه را از وعدههای دوردست به تجربهٔ اکنون بازمیگرداند.

خوانش دوم: اعتراض به ریاکاری
شراب میتواند در تقابل ادبی با زهد نمایشی و ادعای برتری اخلاقی قرار گیرد. در اینجا، مسئله صرفاً نوشیدن
نیست؛ مسئله فاصلهٔ میان ادعای پاکی و رفتار واقعی انسان است.

خوانش سوم: پذیرش محدودیت
معرفت
شراب میتواند نماد انتخابی برای زیستن در برابر ناشناختگی باشد؛ تلاشی برای
یافتن آرامش یا معنا، هنگامی که پاسخ نهایی دربارهٔ آفرینش، مرگ و سرنوشت انسان در
دسترس نیست.
این خوانشها الزاماً یکدیگر را نفی نمیکنند؛ اما هیچیک را نیز نمیتوان بدون
بررسی متن هر رباعی، نسخههای تاریخی و زمینهٔ ادبی آن، تفسیر قطعی همهٔ اشعار خیام
دانست.
نکتهٔ مهم این است که پذیرش نادانستهها با تسلیمشدن در برابر جهل یکسان نیست. ممکن است انسان پاسخ نهایی
را نداشته باشد، اما همچنان بتواند پرسشهای دقیقتر بپرسد، شواهد را ارزیابی کند و
بهتر زندگی کند.
۳. رودکی و صائب: شراب بهمثابه فرایند و مسئلهٔ آگاهی
در متن مقاله، این بیت به رودکی نسبت داده شده است:
مادر می را بکرد قربان
بچهٔ او را گرفت و کرد به زندان
تصویر شاعرانه، فرایند تبدیل انگور به شراب را به تولدی تازه تشبیه میکند: مادهای اولیه دگرگون میشود
و محصولی تازه پدید میآید.
شراب از این منظر، فقط یک شیء نیست؛ حاصل فرایندی است که در آن شرایط، زمان
و دگرگونی نقش دارند.
بااینحال، برای استفادهٔ پژوهشی از این بیت، باید صورت دقیق آن و انتسابش به
رودکی در یک منبع معتبر دیوانشناختی بررسی شود. مضمون یک بیت بهتنهایی، اصالت انتساب آن را اثبات نمیکند.
در ادامه، مقاله این عبارت را از صائب نقل میکند:
می حرام است در آن بزم که هشیاری هست
این سخن را میتوان بهصورت یک بازی paradoxical یا تناقضنمای ادبی خواند: در مجلسی که همهچیز زیر
سلطهٔ هشیاری حسابگرانه است، شاید جایی برای رهایی از خودنمایی و محاسبهٔ دائمی باقی
نماند.
اما از این برداشت نباید نتیجه گرفت که مستی از هشیاری برتر است یا مصرف الکل
راهی معتبر برای رسیدن به حقیقت است.
کاهش هوشیاری میتواند قضاوت و کنترل رفتار را مختل کند. ارزش تفسیری این بیت در تنش
میان عقل حسابگر، آزادی و صداقت است، نه در توصیهای پزشکی یا اخلاقی به نوشیدن.
در واقع، میتوان پرسید:
آیا انسان برای رهایی از ریاکاری به شراب نیاز دارد، یا به شجاعتِ روبهروشدن
با حقیقت دربارهٔ خودش؟
این پرسش در روزگار ما، که تصویر عمومی انسان گاه از واقعیت زندگی او مهمتر
شده است، معنایی تازه پیدا میکند.
۴. بهشت خیام: ساختن معنا در اکنون
در مقاله، این رباعی به خیام نسبت داده شده است:
ای دل تو به ادراک معما نرسی
در نکتهٔ زیرکان دانا نرسی
اینجا ز می و جام بهشتی میساز
کانجا که بهشت است رسی یا نرسی!
این رباعی، در صورت نقلشده، نقطهٔ مرکزی تفسیر مقاله است؛ زیرا از مسئلهٔ شراب
به مسئلهٔ سرنوشت و بهشت میرسد.
در اینجا دو جهان در برابر یکدیگر قرار میگیرند: جهانی که انسان اکنون در آن زندگی میکند و جهانی که وجود،
ماهیت یا دسترسی به آن قطعی نیست.
خوانش فلسفی رباعی میتواند چنین باشد: اگر دربارهٔ سرنوشت پس از مرگ اطمینان نداریم، آیا باید تمام
زندگی را به امید آیندهای نامعلوم معطل کنیم؟ یا باید در همین جهان، لحظههایی از
شادی، دوستی، زیبایی و آرامش بسازیم؟
اما این پرسش دو پاسخ متفاوت دارد.
پاسخ نخست، لذتگرایانه است:
از فرصت کوتاه زندگی استفاده کن، زیرا فردا تضمینشده نیست.
پاسخ دوم، وجودی و اخلاقی است:
زندگی اکنون را جدی بگیر، زیرا همین انتخابهای امروز تو هستند که کیفیت زندگی
خودت و دیگران را شکل میدهند.
تفاوت این دو مهم است.
لذت لحظهای همیشه به معنای زندگی خوب نیست. گاهی لذت فوری، هزینهای سنگین برای آیندهٔ خود یا دیگران
ایجاد میکند. بنابراین، اگر
بخواهیم اندیشهٔ خیامی را برای انسان امروز بازخوانی کنیم، باید میان لذت، آزادی، مسئولیت
و معنای زندگی تعادل برقرار کنیم.
همچنین، در پژوهش ادبی باید اصالت این رباعی را مستقلاً بررسی کرد. نسبتدادن یک مضمون فلسفی
به خیام، حتی اگر با جهان فکری شناختهشدهٔ او سازگار باشد، بهتنهایی انتساب تاریخی
آن را ثابت نمیکند.
۵. «Black Hole of Thought»: آیا خدا سیاهچالهٔ اندیشه
است؟
در مقاله آمده است:
Black Hole of thought in
philosophy is
این عبارت، اگر بهعنوان استعارهای معاصر خوانده شود، ظرفیت فلسفی قابلتوجهی
دارد. مقصود احتمالی
آن این است که مفهوم خدا در برخی نظامهای فکری به نقطهای میرسد که پرسشهای فراوانی
به آن ختم میشوند، بیآنکه همهٔ آن پرسشها پاسخ مشترک و قابلآزمایشی پیدا کنند.
اما باید میان استعاره و استدلال تمایز گذاشت.
سیاهچاله در فیزیک، پدیدهای مشخص در چارچوب نظریههای علمی است. خدا مفهومی فلسفی و الهیاتی
است که دربارهٔ تعریف، وجود و ویژگیهای آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. بنابراین، این دو از نظر
علمی همارز نیستند.
از سوی دیگر، خدا در همهٔ فلسفهها یک «نقطهٔ توقف»
نیست. در فلسفهٔ دین،
برخی متفکران وجود خدا را برای تبیین هستی ضروری میدانند؛ برخی دیگر استدلالهای آنان
را ناکافی میشمارند و گروهی نیز مسئله را بهگونهای دیگر صورتبندی میکنند.
بااینحال، استعارهٔ سیاهچاله پرسش مهمی پیش میکشد:
چه زمانی یک مفهوم، بهجای آنکه به کشف حقیقت کمک کند، به ابزاری برای متوقفکردن
پرسش تبدیل میشود؟
این خطر تنها در الهیات نیست.
علم، فلسفه، سیاست و حتی هوش مصنوعی نیز ممکن است مفاهیمی بسازند که بهجای
توضیح واقعیت، به پاسخهای آماده و غیرقابلنقد تبدیل شوند.
اگر کسی بگوید «خدا چنین خواسته
است»، هنوز باید پرسید: از کجا میدانیم؟ اگر کسی
بگوید «علم همهچیز
را توضیح داده است»، باید پرسید: کدام یافتهٔ علمی و با چه
شواهدی؟ و اگر یک سامانهٔ هوش مصنوعی پاسخی قاطع ارائه کند، باید پرسید: منابع، استدلال و محدودیتهای
آن چیست؟
در این معنا، استعارهٔ «سیاهچالهٔ اندیشه» را میتوان هشداری علیه هرگونه
قطعیتِ مصون از نقد دانست.
۶. آیا خیام نظریهٔ بیگبنگ را پیشبینی کرده بود؟
مقاله، این رباعی را به مسئلهٔ انفجار بزرگ پیوند میدهد:
این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت
کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت
هر کس سخنی از سر سودا گفته است
زان روی که هست، کس نمیداند گفت
این پیوند از نظر تفسیری جالب است، اما از نظر علمی و تاریخی به یک تفکیک اساسی
نیاز دارد.
نظریهٔ بیگبنگ، در کیهانشناسی جدید، بر پایهٔ مجموعهای از شواهد و مدلهای
ریاضی شکل گرفته است؛ از جمله انبساط کیهان و تابش زمینهٔ کیهانی. این نظریه توصیف میکند که
جهان قابل مشاهده از گذشتهای بسیار داغ و چگال به وضعیت کنونی تحول یافته است. بهخودیخود نیز پاسخ نهایی
و قطعی به همهٔ پرسشهای فلسفی دربارهٔ علت وجود جهان نمیدهد.
رباعی نقلشده، در خوانش فلسفی، دربارهٔ پیدایش هستی و محدودیت شناخت انسان
سخن میگوید. چنین مضمونی
میتواند با حیرت کیهانشناختی امروز ارتباط برقرار کند، اما ارتباط مضمونی با یک نظریهٔ
علمی، معادل پیشبینی آن نظریه نیست.
برای اثبات اینکه خیام به نظریهای شبیه بیگبنگ دست یافته بود، باید شواهد
تاریخی و متنی مشخصی وجود داشته باشد که فراتر از شباهت واژگانی یا برداشت امروزی باشند. در اینجا چنین شواهدی ارائه
نشده است.
بااینحال، یک نکتهٔ مهم باقی میماند: انسان قرن یازدهم و انسان قرن بیستویکم، با وجود تفاوت عظیم
دانش علمیشان، با پرسشی مشترک روبهرو هستند: چرا چیزی وجود دارد، بهجای آنکه هیچچیز وجود نداشته باشد؟
علم میتواند دربارهٔ تحول جهان، ساختار ماده و تاریخ کیهان پاسخهای دقیقتری
ارائه کند؛ اما پرسش از معنای وجود، جایگاه انسان و ارزش زندگی همچنان به گفتوگوی
فلسفی نیاز دارد.
این همان نقطهای است که خیام برای انسان معاصر همچنان خواندنی میماند: نه بهعنوان پیشگوی فیزیک
جدید، بلکه بهعنوان شاعری که محدودیت دانش و اضطراب انسان در برابر هستی را به مسئلهای
ادبی تبدیل میکند.
۷. فارابی و حافظ: عقل تا کجا میتواند پیش برود؟
مقاله، سخنی را به ابونصر فارابی نسبت میدهد:
اسرار وجود خام و ناپخته بماند
آن گوهر بس شریف ناسفته بماند
هر کس به دلیل عقل چیزی گوید
آن نکته که اصل بود ناگفته بماند
و سپس از حافظ نقل میکند:
برو ای زاهد خودبین که ز چشم من و تو
راز این پرده نهان است و نهان خواهد بود
این دو نقل، در کنار اندیشهٔ خیامی، یک مسئلهٔ مشترک را برجسته میکنند: نسبت میان عقل، ادعای معرفت
و رازهای جهان.
اما از نظر تاریخ اندیشه، تفاوت میان این متفکران را نباید نادیده گرفت.
فارابی به عقل، منطق، فلسفه و امکان شناخت نظم هستی جایگاهی بنیادی میداد. نمیتوان صرفاً بر اساس بیتی
که به او نسبت داده شده است، نتیجه گرفت که او عقل را ناتوان یا بیارزش میدانست.
حافظ نیز از زبان زاهد، رند، می، پرده و راز برای ساختن جهانی شاعرانه استفاده
میکند. در شعر او، نقد
زهد خودبینانه لزوماً به معنای انکار همهٔ باورهای دینی نیست؛ بلکه اغلب فاصلهٔ میان
ظاهر اخلاقی و حقیقت باطنی را به پرسش میکشد.
در اینجا، خیام و حافظ را میتوان از زاویهای مشترک خواند: هیچ انسانی نباید تنها به
دلیل برخورداری از عنوان، مقام، دانش یا ادعای تقدس، خود را مالک تمام حقیقت بداند.
بااینحال، برای استفادهٔ دانشگاهی از ابیات بالا باید منابع معتبر، نسخههای
انتقادی و انتساب تاریخی آنها بررسی شود. نقل یک بیت با نام یک شاعر، بهتنهایی سند اصالت نیست.
۸. نقد نهایی: آیا نادانستن به معنای ناتوانی انسان است؟
مهمترین قوت مقاله، پیوند دادن شراب، کوزه، بهشت، پیدایش جهان و محدودیت عقل
در یک مسیر تفسیری است.
این مسیر به ما اجازه میدهد از یک شیء مادی به پرسشهای بزرگ فلسفی برسیم.
بااینحال، سه محدودیت را باید جدی گرفت.
نخست، خطر آمیختن شعر و علم.
یک رباعی میتواند پرسشی کیهانشناختی را به یاد ما بیاورد، اما نمیتواند بدون
شواهد مستقل جایگزین نظریهٔ علمی شود.
دوم، خطر یکسانگرفتن همهٔ متفکران. خیام، فارابی، حافظ و رودکی در دورهها و زمینههای متفاوت
میزیستند. شباهت برخی مضامین،
اختلافهای فلسفی و تاریخی آنان را از میان نمیبرد.
سوم، خطر تبدیل شکاکیت به انفعال. اگر انسان بپذیرد که همهچیز را نمیداند، ممکن است به فروتنی
فکری برسد؛ اما ممکن است نیز به این نتیجهٔ نادرست برسد که شناخت هیچ ارزشی ندارد.
این دو نتیجه یکسان نیستند.
ندانستنِ پاسخ نهایی دربارهٔ منشأ هستی، ما را از مطالعهٔ کیهان بازنمیدارد. نداشتن یقین دربارهٔ آینده،
مسئولیت ما در برابر تصمیمهای امروز را از بین نمیبرد. و آگاهی از محدودیت عقل، دلیل کنارگذاشتن عقل نیست؛ بلکه
دلیلی برای استفادهٔ دقیقتر از آن است.
از همینجا میتوان به نتیجهای برای روزگار ما رسید.
۹. نتیجهگیری: انسان امروز، میان پیالهٔ خیام و قدرت فناوری
انسان امروز، در مقایسه با روزگار خیام، ابزارهایی در اختیار دارد که پیشینیان
حتی تصور روشنی از آنها نداشتند.
ما میتوانیم تاریخ جهان را از طریق نور اجرام دوردست بررسی کنیم، ژنوم موجودات
را بخوانیم، ساختار ماده را مطالعه کنیم و با هوش مصنوعی حجم عظیمی از اطلاعات را تحلیل
کنیم.
بااینحال، افزایش قدرت شناختی لزوماً به افزایش خرد، عدالت یا رضایت از زندگی
منجر نشده است.
ما بیش از گذشته اطلاعات داریم، اما همچنان با جنگ، فقر، تبعیض، تخریب محیط
زیست، بحران اعتماد و رقابت برای قدرت روبهرو هستیم. فناوری میتواند توانایی انسان را گسترش دهد، اما بهتنهایی
تعیین نمیکند که این توانایی در خدمت چه هدفی قرار گیرد.
در چنین جهانی، بازخوانی خیام معنایی تازه پیدا میکند.
شراب در این خوانش، میتواند یادآور لذت و محدودیت عمر باشد؛ کوزه، استعارهای
از ظرفیت انسان برای نگهداری و شکلدادن به تجربه؛ و راز هستی، یادآور این حقیقت که
هرچه دانش ما افزایش یابد، پرسشهای تازهای نیز پدیدار میشوند.
اما انسان معاصر نباید از این تصاویر نتیجه بگیرد که تنها راه زندگی، فراموشکردن
جهان در لذت لحظهای است.
شاید پیام عمیقتر آن باشد که زندگی محدود است و به همین دلیل، نحوهٔ زیستن
ما اهمیت دارد.
اگر قرار است در زمان کوتاه خود چیزی بسازیم، بهتر است چیزی فراتر از ثروت،
شهرت یا قدرت باشد:
دانشی که به فهم بهتر جهان کمک کند، رابطهای که بر پایهٔ صداقت شکل گیرد، فناوریای
که رنج را کاهش دهد و جامعهای که کرامت انسان را محترم بشمارد.
در عصر هوش مصنوعی، این مسئولیت حتی سنگینتر میشود. ماشینها میتوانند در تولید پاسخ، محاسبه و تحلیل از ما
پیشی بگیرند؛ اما تولید پاسخ با تشخیص ارزش آن، و قدرت انجام کار با مسئولیت اخلاقی
در قبال پیامدهایش، یکسان نیست.
شاید مسئلهٔ اصلی انسان امروز دیگر تنها این نباشد که «حقیقت چیست؟»؛ بلکه این نیز
باشد که «با دانشی که
به دست آوردهایم، چه خواهیم کرد؟»
خیام ما را به یاد محدودیت زندگی و دشواری شناخت میاندازد. علم، ابزارهای آزمودن ادعاها
را در اختیارمان میگذارد.
فلسفه، مفاهیم و پیشفرضهای ما را به پرسش میکشد. اخلاق نیز یادآوری میکند که دانایی بدون مسئولیت میتواند
به ابزار سلطه تبدیل شود.
و سرانجام، شاید بتوان مضمون این مقاله را در یک گزاره خلاصه کرد:
انسان خردمند کسی نیست که ادعا کند راز هستی را گشوده است؛ کسی است که در برابر
ناشناختهها فروتن میماند، در برابر شواهد صادق است و در برابر رنج دیگران بیتفاوت
نمیماند.
این نتیجه، نه ادعای کشف پیام قطعی خیام، بلکه برداشتی معاصر از گفتوگوی میان
شعر، علم و فلسفه است.
ارزیابی پژوهشی مقاله
برای تبدیل این نوشته به مقالهای قابلاستناد برای پژوهشگران ادبیات فارسی،
پیشنهاد میشود در نسخهٔ نهایی:
- اصالت رباعیات منسوب
به خیام و انتساب ابیات به رودکی، صائب، فارابی و حافظ بررسی شود.
- میان متن اصلی شاعر
و تفسیر امروزی نویسنده تمایز روشن برقرار شود.
- ادعای ارتباط خیام با
نظریهٔ بیگبنگ بهعنوان یک مقایسهٔ تفسیری مطرح شود، نه پیشبینی علمی.
- استعارهٔ «سیاهچالهٔ
اندیشه» بهعنوان تعبیر نویسنده معرفی شود، مگر آنکه منبع مشخصی
برای آن وجود داشته باشد.
- برای ادعاهای تاریخی،
ادبی و علمی، منابع معتبر و قابلبررسی ارائه شود.
بدینترتیب، مقاله از یک برداشت آزاد و تأملبرانگیز به پژوهشی منسجمتر تبدیل
میشود؛ پژوهشی که هم ارزش ادبی تصاویر را حفظ میکند و هم از نسبتدادن ادعاهای اثباتنشده
به شاعران و فیلسوفان پرهیز دارد.


0 Comments:
Post a Comment
Subscribe to Post Comments [Atom]
<< Home